Değişmeyen düzlem sayfasının kaynağını görüntüle

{| class="wikitable floatright" style="text-align:center"
|+[[Dev gezegen]]lerin değişmeyen düzleme göre eğiklik açıları
! Yıl
! Jüpiter
! Satürn
! Uranüs
! Neptün
|-
| 2009 
| 0,32°
| 0,93°
| 1,02°
| 0,72°
|-
| 142400 <ref name="mean142k4">
{{Web kaynağı|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Mean142k4.gif|başlık=MeanPlane (invariable plane) for 142400/01/01|erişimtarihi=10 Nisan 2009|arşivtarihi=3 Haziran 2013|arşivurl=https://web.archive.org/web/20130603143144/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mean142k4.gif|tarih=8 Nisan 2009}}</ref>
| 0,48°
| 0,79°
| 1,04°
| 0,55°
|-
| 168000 <ref name="mean168k">
{{Web kaynağı|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Mean168k.gif|başlık=MeanPlane (invariable plane) for 168000/01/01|erişimtarihi=10 Nisan 2009|arşivtarihi=3 Haziran 2013|arşivurl=https://web.archive.org/web/20130603150632/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mean168k.gif|tarih=6 Nisan 2009}}</ref>
| 0,23°
| 1,01°
| 1,12°
| 0,55°
|}
Bir gezegen sisteminin '''değişmeyen düzlemi''' (diğer adıyla '''Laplace'ın değişmeyen düzlemi'''), sistemin [[Ağırlık merkezi (astronomi)|ağırlık merkezinden]] geçen ve [[açısal momentum]] [[vektör]]üne dik olan düzlemdir.

== Güneş Sistemi ==
[[Güneş Sistemi]]'nde bu etkinin yaklaşık %98'i [[Dev gezegen|dört büyük gezegenin]] ([[Jüpiter]], [[Satürn]], [[Uranüs]] ve [[Neptün]]) yörüngesel açısal momentumları tarafından sağlanmaktadır. Değişmeyen düzlem Jüpiter'in yörünge düzleminin 0,5° içindedir ve tüm gezegenlerin yörünge ve dönüş düzlemlerinin ağırlıklı ortalaması olarak kabul edilebilir.<ref>{{Web kaynağı|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100009480|başlık=invariable plane|erişimtarihi=6 Kasım 2023|dil=İngilizce|çalışma=Oxford Reference|doi=10.1093/oi/authority.20110803100009480|arşivurl=https://web.archive.org/web/20231106150643/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100009480|arşivtarihi=6 Kasım 2023|ölüurl=hayır}}</ref><ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2012/07/aa19011-12/aa19011-12.html|başlık=The solar system’s invariable plane|tarih=1 Temmuz 2012|dil=İngilizce|sayfalar=A133|çalışma=Astronomy & Astrophysics|cilt=543|ad=D.|soyadı=Souami|issn=0004-6361|doi=10.1051/0004-6361/201219011|ad2=J.|soyadı2=Souchay|erişim-tarihi=6 Kasım 2023|arşivurl=https://web.archive.org/web/20220804190150/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2012/07/aa19011-12/aa19011-12.html|arşivtarihi=4 Ağustos 2022|ölüurl=hayır}}</ref>

== Terminoloji ve tanım ==
Bu düzleme bazen "Laplasyen", "Laplace düzlemi" veya "Laplace'ın değişmeyen düzlemi" olarak bilinmekte olup, gezegen uydularının bireysel yörünge düzlemlerinin etrafında döndüğü düzlem olan [[Laplace düzlemi]] ile karıştırılmamalıdır.<ref>{{dergi kaynağı|başlık=Satellite dynamics on the Laplace surface|sayı=3|sayfalar=3706-3717|dergi=[[The Astronomical Journal]]|yıl=2009|cilt=137|doi=10.1088/0004-6256/137/3/3706|yazar1=Tremaine, S.|yazar2=Touma, J.|yazar3=Namouni, F.|arxiv=0809.0237|bibcode=2009AJ....137.3706T|s2cid=18901505}}</ref> Her ikisi de Fransız gök bilimci [[Pierre-Simon Laplace|Pierre Simon Laplace]]'ın çalışmalarından türemiştir.<ref>{{kitap kaynağı|url=https://books.google.com/books?id=k-cRAAAAYAAJ|başlık=Celestial Mechanics|yer=Boston, MA|yıl=1829|özgünyıl=1799–1825|ad=P.-S., Marquis de|soyadı=La Place|yazarbağı=Pierre-Simon Laplace|translator=Bowditch, Nathaniel|yer=volume&nbsp;I, chapter&nbsp;V, esp. page&nbsp;121}}</ref> Bu iki düzlem sadece tüm tedirgin ediciler ve rezonansların dönmekte olan cisimden uzak olduğu durumlarda eşdeğerdir. Değişmeyen düzlem açısal momentumların toplamından türetilir ve tüm sistem üzerinde "değişmez" iken, bir sistem içindeki farklı yörüngelerdeki nesneler için Laplace düzlemi farklı olabilir. Laplace değişmeyen düzlemi maksimum alanlar düzlemi olarak adlandırmıştır; bu durumda "alan" R yarıçapı ile {{math|{{sfrac|d''R''|d''t''}}}} zaman değişim oranının, yani [[Dikeyhız|radyal hızının]] [[kütle]] ile çarpımıdır.{{Güneş sitemi cisimlerinin yörünge eğimleri}}

== Tanım ==
Bir gezegenin yörüngesel [[açısal momentum]] vektörünün büyüklüğü {{kayma|<math>L = R^2 M \dot{\theta}</math>}}'dır. Burada <math>R</math> gezegenin yörünge yarıçapı (ağırlık merkezinden), <math>M</math> gezegenin kütlesi ve <math>\dot{\theta}</math> yörünge açısal hızıdır. [[Jüpiter]]'in vektör büyüklüğü [[Güneş Sistemi]]'nin açısal momentumunun %60,3'üne katkıda bulunur. Ardından %24,5 ile [[Satürn]], %7,9 ile [[Neptün]] ve %5,3 ile [[Uranüs]] gelir. Güneş tüm gezegenlere karşı bir denge oluşturur, bu nedenle Jüpiter bir tarafta ve diğer üç dev gezegeni diğer tarafta [[Karşı konum|taban tabana zıt]] olduğunda çift merkeze yakındır, ancak tüm dev gezegenler diğer tarafta aynı hizada olduğunda Güneş [[Ağırlık merkezi (astronomi)|çift merkezden]] 2,17 {{solar radius}} uzağa hareket eder. [[Güneş]]'in ve [[Karasal gezegen|tüm dev olmayan gezegenlerin]], [[Doğal uydu|uyduların]] ve [[Küçük Güneş Sistemi Cismi|küçük Güneş Sistemi cisimlerinin]] yörüngesel açısal momentumlarının yanı sıra Güneş de dahil olmak üzere tüm cisimlerin eksenel dönüş momentumlarının toplamı sadece yaklaşık %2'dir.

Eğer tüm Güneş Sistemi cisimleri noktasal kütleler olsalardı ya da küresel simetrik kütle dağılımına sahip katı cisimler olsalardı ve [[Samanyolu|Samanyolu Galaksisi]]'nin düzensiz çekiminden kaynaklanan hiçbir dış etki olmasaydı, o zaman sadece yörüngeler üzerinde tanımlanan değişmeyen düzlem gerçekten değişmez olurdu ve eylemsiz bir [[Konuşlanma sistemi|referans çerçevesi]] oluştururdu. Ancak neredeyse hiçbiri böyle değildir, [[Gelgit kuvveti|gelgit sürtünmesi]] ve cisimlerin küresel olmaması nedeniyle eksenel dönüşlerden yörünge dönüşlerine çok az miktarda momentum aktarılmasına izin verir. Bu da yörünge açısal momentumunun büyüklüğünde bir değişikliğe ve dönme eksenleri yörünge eksenlerine paralel olmadığından yönünün değişmesine ([[Devinme|presesyon]]) neden olur.

Bununla birlikte, bu değişiklikler sistemin toplam açısal momentumuna kıyasla son derece küçüktür ve bu etkilere rağmen neredeyse korunur. Hemen hemen tüm nedenlerle, sadece dev gezegenlerin yörüngelerinden tanımlanan düzlem, Newton dinamiğinde çalışırken, Güneş Sistemi'ni terk eden materyal ve kütleçekim dalgalarıyla fırlatılan daha da küçük miktarlardaki açısal momentumu ve yakınından geçen diğer yıldızlar, Samanyolu galaktik gelgitleri vb. tarafından Güneş Sistemi'ne uygulanan son derece küçük torkları da göz ardı ederek değişmez olarak kabul edilebilir.

== Ayrıca bakınız ==

* [[Laplace düzlemi]]
* [[Referans düzlemi]]
* [[Temel düzlem]]
* [[Yörünge düzlemi]]

== Kaynakça ==
{{Kaynakça}}

== İlave okuma ==

* {{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2012/07/aa19011-12.pdf|başlık=The solar system's invariable plane|erişimtarihi=|sayfa=A133|çalışma=[[Astronomy and Astrophysics]]|yıl=2012|cilt=543|ad=D.|soyadı=Souami|doi=10.1051/0004-6361/201219011|ad2=J.|soyadı2=Souchay}}

[[Kategori:Gökyüzü koordinat sistemi]]
[[Kategori:Güneş Sistemi'nin mekaniği]]